Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj
Patrioti që lidhi idealin me njerëzit më të shquar të kohës
Mustafa Adem Gjinishi lindi më 15 janar 1912 në Peqin, në familjen e Adem dhe Rukie Kaziut. Që në fëmijëri u dallua për zgjuarsi, kulturë dhe etje për dije. Vëllai i tij i madh, Rexhepi, u kujdes për arsimimin e tij dhe, pas përfundimit të shkollës unike në Peqin, Mustafa vazhdoi studimet në Shkollën Teknike Amerikane “Harry Fultz” në Tiranë, ku studioi gjatë viteve 1924-1930.
Në këtë institucion, ndër më prestigjiozët e kohës, ai u dallua si një nga nxënësit më të mirë, jo vetëm për rezultatet në mësime, por edhe për pjekurinë, kulturën, aftësitë oratorike dhe autoritetin që gëzonte mes bashkëmoshatarëve. Leximi i autorëve të mëdhenj të Iluminizmit francez, si Volteri dhe Rusoja, ndikoi në formimin e botëkuptimit të tij. Ai u afrua me idetë progresiste dhe, nën ndikimin e zhvillimeve politike të kohës, përqafoi idealet komuniste, pa humbur njëkohësisht bindjet e tij demokratike.
Shkolla Teknike u bë vendi ku u formua intelektualisht dhe politikisht. Gjatë viteve të studimit u zgjodh sekretar i klubit të letërsisë dhe, më 1932, sekretar i përgjithshëm i shoqatës së të diplomuarve të shkollës. Pas diplomimit dëshironte të vazhdonte studimet për diplomaci jashtë vendit, por regjimi i Mbretit Zog nuk ia mundësoi këtë, duke e konsideruar person me bindje politike të dyshimta.
Në Tiranë dhe më pas në Kavajë hapi librari, ku shpërndante literaturë përparimtare. Në të njëjtën kohë u angazhua në përhapjen e ideve të majta dhe u bë një nga bashkëpunëtorët më të afërt të Ali Kelmendit.
Gjatë viteve 1930-1935 Mustafa Gjinishi u lidh ngushtë me shumë personalitete të njohura të kohës, si Ali Kelmendi, Riza Cerova, Skënder Luarasi, Asim Vokshi, Demir Godelli, Tajar Zavalani, Petro Marko e të tjerë. Në këtë rreth intelektualësh ai zhvilloi aktivitetin e tij politik dhe organizativ. Ishte pjesë e grupeve të para komuniste që vepronin në Tiranë dhe mbajti lidhje të vazhdueshme me Shkollën Teknike Amerikane, ku vazhdonte të ndikonte te rinia me idetë e tij përparimtare.
Në fund të vitit 1933 u arrestua për veprimtari politike dhe u dënua si pjesëtar i grupit që synonte krijimin e një partie komuniste. Edhe gjatë burgimit nuk e ndërpreu aktivitetin politik. Përmes letrave mbante kontakte me bashkëpunëtorët e tij dhe vazhdonte të jepte orientime. Një letër drejtuar Riza Cerovës, e fshehur në këmishën e një të burgosuri tjetër, u zbulua nga administrata e burgut, çka solli tortura të rënda ndaj tij.
Pas dështimit të Kryengritjes së Fierit, megjithëse ndodhej tashmë në burg, u përfshi në procesin politik dhe u dënua fillimisht me vdekje. Falë ndërhyrjes së patriotëve të Peqinit pranë Mbretit Zog, dënimi iu kthye në 101 vjet burg. Edhe nga burgu, nëpërmjet Demir Godellit, ai u bënte thirrje të rinjve shqiptarë të shkonin si vullnetarë në Luftën Civile të Spanjës për të luftuar kundër fashizmit.
Organizator i rezistencës antifashiste
Pak para pushtimit italian të 7 prillit 1939, Mustafa Gjinishi përfitoi nga amnistia. Ai u angazhua menjëherë kundër pushtimit fashist dhe, për t’i shpëtuar ndjekjes, u largua në Jugosllavi. Në Beograd mori pjesë në organizimin e strukturave antifashiste shqiptare dhe drejtoi të ashtuquajturin “Shtabi i Solidaritetit me Jugosllavinë”.
Në prill të vitit 1941 u kthye fshehurazi në Shqipëri. Fillimisht lidhi kontakte me Grupin Komunist të Korçës dhe më pas shkoi në Pezë, ku bashkëpunoi ngushtë me Myslim Pezën në organizimin e rezistencës së armatosur.
Me krijimin e Partisë Komuniste të Shqipërisë, më 8 nëntor 1941, u bë një nga anëtarët e saj themelues. Mori pjesë në organizimin e demonstratës antifashiste të 28 Nëntorit 1941 në Tiranë dhe u emërua komisari i parë i Çetës Partizane të Pezës.
Në këtë detyrë kontribuoi në zgjerimin e çetës, duke afruar në Pezë figura të njohura si Vasil Shanto, Qemal Stafa, Mihal Duri e shumë të tjerë. Gjithashtu organizoi aksionin për lirimin e Miladin Popoviçit nga burgu i Peqinit dhe punoi për ngritjen e organizimit antifashist në Tiranë, Durrës, Shijak, Kavajë, Peqin, Elbasan, Lushnjë dhe zona të tjera.
Veprimtaria e tij e bëri një nga njerëzit më të kërkuar nga autoritetet italiane. Për të shmangur ndjekjen përdorte pseudonime të ndryshme, si “Alfi”, “Xhindi”, “Dajë” dhe “Tafari”.
Arkitekt i bashkimit antifashist
Një nga kontributet më të rëndësishme të Mustafa Gjinishit ishte roli në organizimin dhe zhvillimin e Konferencës së Pezës më 16 shtator 1942. Ai ishte ndër mbështetësit më të vendosur të idesë se lufta kundër pushtuesit duhej të bashkonte të gjithë shqiptarët, pa dallim feje, krahine apo bindjeje politike.
Në Konferencën e Pezës morën pjesë komunistë, nacionalistë, zogistë dhe personalitete të pavarura. Nga 18 delegatët u zgjodh Këshilli i Përgjithshëm Nacionalçlirimtar me tetë anëtarë, ku Mustafa Gjinishi ishte një nga tre përfaqësuesit e komunistëve. Ai u zgjodh sekretar i Këshillit, ndërsa kryetar u zgjodh Kamber Qafmolla. Për shkak të gjendjes shëndetësore të këtij të fundit, Gjinishi mbajti një pjesë të madhe të barrës organizative dhe politike të këtij institucioni.
Me krijimin e Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Nacionalçlirimtare ai u bë një nga anëtarët e tij. Një rol të rëndësishëm luajti edhe në Konferencën e Mukjes, ku u përpoq të ruante frymën e bashkëpunimit ndërmjet Frontit Nacionalçlirimtar dhe Ballit Kombëtar. Ai mbështeti që çështja e Kosovës të trajtohej si pjesë e aspiratave kombëtare shqiptare pas përfundimit të luftës.
Luftëtar, organizator dhe ndërmjetës politik
Gjatë gjithë Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare, Mustafa Gjinishi punoi për krijimin e njësive guerile, zgjerimin e formacioneve partizane dhe ngritjen e Këshillave Nacionalçlirimtare në zonat e çliruara.
Ai u përpoq vazhdimisht të shmangte përplasjet ndërmjet forcave politike shqiptare dhe të siguronte bashkëpunimin e tyre kundër pushtuesit. Raportet e tij si anëtar i Shtabit të Përgjithshëm dallohen për objektivitet, analizë kritike dhe përshkrim realist të vështirësive me të cilat përballej lëvizja gjatë operacioneve gjermane të dimrit 1943-1944.
Në maj 1943 u ngarkua nga Këshilli i Përgjithshëm Nacionalçlirimtar të ishte shoqërues, përkthyes dhe koordinator i misioneve ushtarake britanike pranë Ushtrisë Nacionalçlirimtare. Kjo detyrë dëshmonte besimin që gëzonte si njohës i gjuhëve të huaja, diplomat i aftë dhe drejtues politik.
Rënia dhe vlerësimi i figurës së tij
Në verën e vitit 1944 Mustafa Gjinishi u dërgua në veri, pranë Divizionit I Sulmues dhe më pas Korpusit I Sulmues.
Më 23 gusht 1944 ai u vra në rrethana ende të debatuara nga historiografia shqiptare, në afërsi të fshatit Grevë të Peshkopisë. Versioni zyrtar i kohës e paraqiti si të rënë në luftë kundër forcave gjermane, ndërsa studimet e mëvonshme kanë ngritur interpretime të ndryshme mbi rrethanat e vrasjes së tij.
Në Urdhrin e Ditës të Ushtrisë Nacionalçlirimtare thuhej:
“Ra në fushën e nderit shoku ynë Mustafa Gjinishi, anëtar i Kryesisë së Këshillit Nacionalçlirimtar dhe anëtar i Shtabit të Përgjithshëm. Luftëtar i palodhur dhe i patrembur, ai dha jetën në vijat e para të luftës për çlirimin e atdheut dhe të popullit shqiptar.”
Në shenjë nderimi, për tri ditë flamuri kombëtar u mbajt në gjysmështizë në repartet partizane.
Pas çlirimit, emri i tij iu dha një shkolle dhe një rruge në Peqin, si edhe një rruge në Tiranë. Megjithatë, gjatë viteve të mëvonshme të regjimit komunist figura e tij u la në hije, pasi u akuzua si i lidhur me misionet britanike. Vetëm pas vendosjes së pluralizmit politik, studimet historike nisën të rivlerësonin rolin dhe kontributin e tij në Luftën Antifashiste Nacionalçlirimtare.
Me vendimin nr. 9, datë 20 maj 2003, Komisioni Qendror i Statusit të Dëshmorit të Atdheut i akordoi Mustafa Adem Gjinishit statusin “Dëshmor i Atdheut”.
Sot, në qendër të qytetit të Peqinit ngrihet busti i tij, ndërsa jeta dhe veprimtaria e Mustafa Gjinishit vazhdojnë të jenë objekt studimi. Një ndër veprat më të rëndësishme kushtuar figurës së tij është monografia “Legjenda Gjinishi përballë së vërtetës”, botuar në vitin 2005 nga studiuesi peqinas Astrit Kaziu, e cila sjell dokumente dhe dëshmi mbi jetën, veprimtarinë dhe fatin e një prej figurave më komplekse të rezistencës antifashiste shqiptare.