Prof. Dr. Bernard Zotaj – Një jetë në shërbim të historisë, dijes dhe kujtesës kombëtare
Ka evidentuar njerëz dhe ngjarje që mund të mbeteshin jashtë historisë së shkruar
Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj është një jetë e lidhur me ushtrinë, arsimin, historinë dhe librin. Një studiues që ka bërë të flasin dokumentet, një autor që ka nxjerrë nga harresa shumë figura dhe ngjarje, dhe një pedagog që dijen e ka parë gjithmonë si përgjegjësi ndaj brezave…
Vështrim biografik dhe kritiko-shkencor mbi jetën, veprën dhe kontributin e një studiuesi të historisë ushtarake shqiptare
Nga Agim LIKA
Poet, historian dhe studiues
HYRJE
Në historinë e institucioneve ushtarake dhe të mendimit historik shqiptar ka personalitete që nuk mund të vlerësohen vetëm përmes detyrave që kanë kryer, gradave që kanë mbajtur apo titujve akademikë që kanë fituar. Vlera e tyre e vërtetë qëndron në gjurmën që lënë pas: në dijen e përcjellë, në dokumentet e nxjerra nga harresa, në figurat historike të rikthyera në kujtesën kolektive dhe në brezat që kanë formuar.
Një personalitet i tillë është Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj, ushtarak karriere, pedagog, historian, studiues, autor dhe bashkautor i një numri të madh veprash, i cili për më shumë se katër dekada e ka lidhur jetën e tij me Forcat e Armatosura, arsimin ushtarak, kërkimin shkencor dhe historinë kombëtare.
Veprimtaria e tij përbën një ndërthurje të veçantë ndërmjet përvojës së ushtarakut dhe analizës së studiuesit, ndërmjet disiplinës së profesionit dhe pasionit për dokumentin, ndërmjet historisë së madhe kombëtare dhe kujtesës së njerëzve të thjeshtë që e kanë bërë atë histori.
Për të shkruar për Bernard Zotajn nuk mjafton një renditje kronologjike e detyrave dhe botimeve. Duhet të kuptohet boshti që bashkon të gjithë veprimtarinë e tij: përkushtimi ndaj kujtesës historike dhe bindja se historia duhet të dokumentohet, studiohet dhe t’u transmetohet brezave.
RRËNJËT FAMILJARE – ATDHETARIZMI SI TRASHËGIMI
Bernard Hiqmet Zotaj lindi më 8 qershor 1955 në Ramicë të Vlorës, në një familje me tradita të hershme atdhetare. Kjo prejardhje nuk përbën thjesht një të dhënë biografike. Ajo është një nga çelësat për të kuptuar orientimin e mëvonshëm të jetës dhe veprës së tij.
Familja Zotaj ishte e lidhur me ngjarjet historike të krahinës dhe të vendit. Gjatë Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare, shtëpia e familjes u bë bazë e luftës në zonën e Vlorës. Gjyshi i tij nga nëna, Shefit Xhafaj, është dëshmor i Luftës së Vlorës të vitit 1920, ndërsa xhaxhai, Sadik Zotaj, ra dëshmor për Atdheun në vitin 1943.
Prindërit, Hiqmet dhe Sibe Zotaj, punëtorë dhe veteranë të Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare, përcollën te fëmijët frymën e punës, të sakrificës dhe të respektit për historinë. Ata u vlerësuan me titullin “Nderi i Organizatës së Veteranëve të LANÇ-it”, ndërsa Sibe Zotaj edhe me diplomën “Mirënjohja e Labërisë”.
Në këtë mjedis familjar, historia nuk ishte një rrëfim i largët. Ajo jetonte në kujtesën e familjes, në emrat e të rënëve, në tregimet e brezave dhe në vetë ndërgjegjen e komunitetit.
Pikërisht këtu mund të kërkohet një nga burimet e pasionit të mëvonshëm të Bernard Zotajt për historinë, dëshmorët, veteranët, figurat ushtarake dhe kujtesën e krahinës së Labërisë. Në veprën e tij, historia kombëtare dhe historia familjare shpesh takohen. E përgjithshmja dhe personalja nuk kundërshtojnë njëra-tjetrën, por ndërtojnë një marrëdhënie organike.
FORMIMI ARSIMOR DHE AKADEMIK
Rruga e tij arsimore dëshmon një proces të vazhdueshëm formimi.
Në vitet 1970–1974 kreu shkollën e mesme të përgjithshme “Hasan Pulo” në Orikum të Vlorës. Në periudhën 1975–1979 përfundoi Shkollën e Lartë të Bashkuar të Oficerëve në Tiranë, duke hyrë në radhët e kuadrove të Forcave të Armatosura.
Në vitet 1980–1983 vijoi studimet në Shkollën e Lartë të Partisë, ndërsa në periudhën 1987–1989 përfundoi Akademinë e Mbrojtjes në Tiranë. Krahas arsimit institucional, ai kreu edhe kurse të ndryshme kualifikimi në fushën e historisë ushtarake, mbrojtjes dhe sigurisë.
Ky formim i gjerë i dha mundësinë të ndërthurte
tri fusha themelore: praktikën ushtarake, pedagogjinë dhe kërkimin shkencor.
Pikërisht kjo ndërthurje përbën një nga karakteristikat kryesore të profilit të tij profesional. Bernard Zotaj nuk iu afrua historisë ushtarake vetëm nga pozicioni i studiuesit të dokumenteve. Ai e njihte nga brenda organizimin ushtarak, jetën e reparteve, procesin e komandimit, stërvitjen, doktrinën dhe funksionimin e institucioneve arsimore ushtarake.
Kjo përvojë praktike i dha studimeve të tij një dimension të veçantë profesional.
NGA KOMANDIMI TE PEDAGOGJIA DHE KËRKIMI SHKENCOR
Karriera e Bernard Zotajt shtrihet në më shumë se katër dekada.
Nga viti 1979 deri në vitin 1982 ai kreu detyra si komandant toge këmbësorie, komisar kompanie dhe në funksione drejtuese të organizatës së rinisë në një brigadë këmbësorie në Durrës.
Në vitet 1982–1987 veprimtaria e tij u lidh më ngushtë me shkollat ushtarake shqiptare, ku shërbeu si pedagog dhe në detyra organizative e drejtuese.
Pas përfundimit të Akademisë së Mbrojtjes, në periudhën 1989–1995 kreu detyra në Vaun e Dejës dhe në repartet e Tiranës, përfshirë funksione komanduese dhe shtabore.
Në vitet 1998–2001 ishte shef inspektimi në Akademinë Ushtarake “Skënderbej”, specialist në Qendrën e Taktikës dhe pedagog.
Nga viti 2001 deri në vitin 2006 shërbeu si shef dege në Qendrën e Doktrinës pranë Komandës së Doktrinës dhe Stërvitjes, ndërsa ushtroi edhe detyrën e kryeredaktorit të “Revistës Ushtarake”.
Në periudhën 2006–2011 ishte shef i Sektorit të Historisë Ushtarake në Akademinë e Mbrojtjes dhe pedagog. Më pas, përvoja e tij u zgjerua edhe në arsimin e lartë civil, ku shërbeu si pedagog dhe dekan i Fakultetit të Shkencave Politike në Shkollën e Lartë Private “Vitrina”.
Në vitet 2011–2014 drejtoi Qendrën e Librit dhe Mbështetjes me Informacion në Komandën e Doktrinës dhe Stërvitjes, ndërsa më pas vijoi veprimtarinë në Qendrën e Doktrinës dhe të Kërkimit dhe në Akademinë e Forcave të Armatosura.
Në këtë rrugëtim, Bernard Zotaj kaloi natyrshëm nga komandimi në pedagogji, nga pedagogjia në studim dhe nga studimi në drejtimin e strukturave të dijes dhe informacionit.
Ky evolucion profesional nuk ishte shkëputje nga përvoja e mëparshme, por zgjerim i saj.
HISTORIA USHTARAKE SI FUSHË E IDENTITETIT SHKENCOR
Kontributi më i rëndësishëm akademik i Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotajt lidhet me historinë ushtarake.
Historia ushtarake është një disiplinë që kërkon më shumë sesa njohjen e kronologjisë së luftërave. Ajo kërkon analizën e organizimit të forcave, doktrinave, strategjisë, taktikës, drejtimit, logjistikës, terrenit, moralit dhe marrëdhënies ndërmjet ushtrisë dhe shoqërisë.
Në këtë kuptim, përvoja profesionale e Bernard Zotajt ka qenë një kapital i rëndësishëm shkencor.
Veprat dhe studimet e tij dëshmojnë një interes të vazhdueshëm për historinë e formacioneve luftarake, personalitetet ushtarake, Luftën e Vlorës të vitit 1920, Luftën Antifashiste Nacionalçlirimtare, zhvillimin e Forcave të Armatosura dhe mendimin strategjik.
Vepra të tilla si “Arti Ushtarak në Luftën e Vlorës të vitit 1920”, “Zona e Parë Operative Vlorë–Gjirokastër–Mallakastër 1943–1944”, “Formacionet partizane në LANÇ”, “Historiku i batalionit partizan ‘Misto Mame’”, “Historiku i çetës partizane ‘Zigur Lelo’ të Smokthinës”, “Teori të Luftës dhe Strategjisë” dhe “Agresion ’49” tregojnë gjerësinë e interesave të tij
studimore.
Një tipar i rëndësishëm i punës së tij është përpjekja për ta parë historinë ushtarake jo vetëm përmes ngjarjes, por edhe përmes strukturës dhe organizimit. Kjo e afron veprimtarinë e tij me kërkesën themelore të historiografisë ushtarake: të shpjegojë jo vetëm çfarë ndodhi, por edhe si u organizua veprimi, cilët faktorë ndikuan dhe çfarë përvoje historike mund të nxirret prej tij.
MONOGRAFIA SI AKT I
RUAJTJES SË KUJTESËS
Një shtyllë tjetër e rëndësishme e krijimtarisë së Bernard Zotajt është monografia.
Në veprat e tij shfaqen figura të njohura kombëtare, ushtarakë, dëshmorë, veteranë, personalitete lokale dhe njerëz që kanë lënë gjurmë në komunitetet e tyre.
Tituj si “Oxhaku i Zote në Smokthinë”, “Rrëfimet e Nënë Zybës”, “Biseda me babain vazhdon…”, “Prushi i Labërisë”, “Yjet e Ramicës”, “Xhenieri i martirizuar”, “Gjeneral Thoma Xhixho, i pari komandant i Akademisë Ushtarake Shqiptare”, “Qemal Stafa – Hero i Popullit”, “Rrëfime të komandantit me pesë plagë” dhe shumë të tjerë dëshmojnë një prirje të qartë: shpëtimin e kujtesës individuale nga harresa.
Në planin metodologjik, kjo lloj veprimtarie ka rëndësi të veçantë. Historia kombëtare nuk ndërtohet vetëm nga ngjarjet e mëdha dhe personalitetet qendrore. Ajo ndërtohet edhe nga mikrohistoria, nga historia lokale, nga kujtesa familjare dhe nga dëshmitë individuale.
Në këtë pikë, kontributi i Bernard Zotajt merr një dimension të rëndësishëm dokumentues.
Ai ka kërkuar të evidentojë njerëz dhe ngjarje që mund të mbeteshin jashtë historisë së shkruar. Nëpërmjet monografive, ai ka krijuar një hapësirë kujtese për figura të ndryshme, duke mbledhur të dhëna, dëshmi, kujtime dhe dokumente.
Kjo është një punë që kërkon durim dhe këmbëngulje. Shpesh, dokumenti i historisë lokale nuk gjendet i sistemuar në një arkiv të vetëm. Ai duhet kërkuar në familje, në kujtesën e bashkëkohësve, në fotografi, letra, dokumente personale dhe botime të shpërndara.
Në këtë kuptim, autori merr edhe rolin e mbledhësit të kujtesës.
NDËRMJET HISTORISË SHKENCORE DHE KUJTESËS PËRKUJTIMORE
Nga një këndvështrim kritiko-shkencor, vepra e Bernard Zotajt mund të shihet në ndërthurjen e dy prirjeve: historiografisë dokumentare dhe shkrimit përkujtimor.
Kjo ndërthurje përbën një nga veçoritë e krijimtarisë së tij.
Në studimet me karakter të mirëfilltë ushtarak, qasja e tij mbështetet te kronologjia, dokumenti, organizimi i formacioneve dhe analiza e ngjarjeve. Në monografitë kushtuar individëve dhe komuniteteve, shkrimi merr shpesh një karakter më emocional, etik dhe përkujtimor.
Pikërisht këtu qëndron edhe një nga sfidat metodologjike të kësaj lloj krijimtarie: ruajtja e ekuilibrit ndërmjet respektit për figurën dhe distancës kritike të studiuesit.
Në historiografi, dokumenti duhet të mbetet themeli i argumentimit. Dëshmia gojore, kujtesa familjare dhe rrëfimi personal janë burime me vlerë, por kërkojnë krahasim, verifikim dhe vendosje në kontekst.
Në veprën e Bernard Zotajt, vlera më e madhe qëndron pikërisht në sasinë e materialit të mbledhur dhe në përpjekjen për ta kthyer kujtesën e shpërndarë në tekst të shkruar. Për studiuesit e ardhshëm, kjo krijon një bazë të rëndësishme dokumentare dhe orientuese.
PEDAGOGU DHE PËRCJELLËSI I DIJES
Një studiues nuk vlerësohet vetëm nga ajo që shkruan, por edhe nga ajo që përcjell te brezat.
Bernard Zotaj ka qenë për shumë vite pedagog në institucionet e arsimit ushtarak. Kjo përvojë e ka vendosur në kontakt të drejtpërdrejtë me breza oficerësh dhe studentësh.
Pedagogjia ushtarake ka specifikat e saj. Ajo kërkon ndërthurjen e teorisë me praktikën, të njohurive historike me mendimin strategjik dhe të disiplinës profesionale me aftësinë për të analizuar situata komplekse.
Kontributi i tij në hartimin e materialeve mësimore, dispensave, teksteve dhe studimeve është pjesë e rëndësishme e profilit të tij akademik.
Veçanërisht domethënëse është pjesëmarrja si bashkautor në tekstet e Historisë së Shqipërisë për klasat e nënta dhe të dymbëdhjeta. Kjo dëshmon se veprimtaria e tij nuk është kufizuar vetëm brenda institucioneve ushtarake, por është shtrirë edhe në arsimin parauniversitar.
Në këtë mënyrë, përvoja e studiuesit është kthyer në dije të transmetueshme.
LABËRIA SI HAPËSIRË HISTORIKE DHE SHPIRTËRORE
Në veprën e Bernard Zotajt, Labëria zë një vend të veçantë. Ajo nuk është vetëm vendlindje. Është hapësirë kujtese, identiteti dhe frymëzimi.
Ramicë, Smokthinë, Mesaplik, Tragjas, Kuç, Vlorë dhe figura të ndryshme të kësaj treve shfaqen vazhdimisht në botimet e tij.
Kjo lidhje me vendlindjen nuk duhet parë si kufizim krahinor. Përkundrazi, historia lokale bëhet një dritare për të kuptuar historinë kombëtare. Lufta e Vlorës, Lufta Antifashiste Nacionalçlirimtare, traditat e qëndresës dhe figurat e Labërisë janë pjesë e historisë së Shqipërisë.
Në këtë kuptim, Bernard Zotaj ka kontribuar në ruajtjen e një trashëgimie që, duke qenë lokale në origjinë, është kombëtare në domethënie.
KONTRIBUTI INSTITUCIONAL
Veprimtaria e tij nuk është kufizuar te libri dhe auditori. Ai ka qenë dhe vijon të jetë i angazhuar në institucione dhe organizata që lidhen me historinë ushtarake, veteranët dhe dëshmorët e Atdheut.
Është anëtar i Institutit të Studimeve të Historisë Ushtarake, anëtar i bordit të revistës “Studime për Historinë Ushtarake”, kryetar i Shoqatës së Historianëve Ushtarakë të Republikës së Shqipërisë, si dhe pjesë e strukturave të organizatave të veteranëve dhe dëshmorëve.
Ky angazhim institucional dëshmon një konceptim aktiv të rolit të historianit.
Për Bernard Zotajn, historia nuk është vetëm objekt studimi. Ajo është edhe përgjegjësi qytetare.
NJOHJA AKADEMIKE DHE VLERËSIMET
Veprimtaria e tij shkencore është shoqëruar me njohje akademike dhe institucionale.
Në vitin 2003 fitoi gradën shkencore “Doktor i Shkencave” në fushën e mbrojtjes, ndërsa në vitin 2011 mori titullin akademik “Profesor i Asociuar”.
Në vitin 2020 u nderua nga Presidenti i Republikës me titullin “Mjeshtër i Madh”, ndërsa në vitin 2022 mori titullin “Nderi i Qarkut Vlorë”.
Ai është vlerësuar gjithashtu me medalje dhe urdhra për shërbimin ushtarak, karrierën, kontributin profesional dhe veprimtarinë shoqërore, si dhe me vlerësime nga organizata atdhetare, kulturore dhe vendore.
Këto vlerësime janë shprehje institucionale e një veprimtarie shumëvjeçare, por pesha e një studiuesi, në fund të fundit, përcaktohet nga vepra që lë pas.
Dhe në rastin e Bernard Zotajt, kjo vepër është e gjerë.
NJË VLERËSIM KRITIKO-SHKENCOR I VEPRËS
Në një vështrim tërësor, kontributi i Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotajt mund të përmblidhet në disa drejtime themelore.
Së pari, ai ka kontribuar në studimin dhe dokumentimin e historisë ushtarake shqiptare, veçanërisht në çështje që lidhen me Luftën e Vlorës, Luftën Antifashiste Nacionalçlirimtare, formacionet luftarake dhe personalitetet ushtarake.
Së dyti, ka dhënë një kontribut të rëndësishëm në historiografinë monografike, duke dokumentuar jetë njerëzish, familje, komunitete dhe figura që përbëjnë pjesë të kujtesës kombëtare.
Së treti, ka kontribuar në arsimin dhe mendimin ushtarak, përmes pedagogjisë, teksteve, materialeve mësimore dhe punës në strukturat e doktrinës.
Së katërti, ka ndihmuar në institucionalizimin dhe promovimin e studimeve të historisë ushtarake, përmes angazhimit në organizata dhe struktura shkencore.
Së pesti, vepra e tij përfaqëson një përpjekje të vazhdueshme për të krijuar një urë ndërmjet historisë akademike dhe kujtesës shoqërore.
Natyrisht, një korpus kaq i gjerë veprash kërkon në të ardhmen edhe një bibliografi të plotë shkencore, klasifikim tematik dhe analizë të posaçme të secilës fushë të kontributit të tij. Një studim bibliometrik dhe historiografik mbi veprën e Bernard Zotajt do të ndihmonte për të përcaktuar më saktë vendin e tij në zhvillimin e historiografisë ushtarake shqiptare.
Një ndërmarrje e tillë do të ishte me vlerë jo vetëm për autorin, por edhe për vetë historinë e mendimit ushtarak shqiptar.
PËRFUNDIM
Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj përfaqëson një profil të formuar në ndërthurjen e disa identiteteve: ushtarakut, pedagogut, historianit, studiuesit, autorit dhe veprimtarit të kujtesës kombëtare.
Ai ka njohur jetën e repartit dhe auditorin, strukturat e komandimit dhe tryezën e studiuesit,
dokumentin arkivor dhe dëshminë njerëzore. Kjo shumësi përvojash ka ndikuar në formimin e një vepre të gjerë dhe të larmishme.
Në një kohë kur harresa shpesh ecën më shpejt se kujtesa, puna e studiuesve që mbledhin, dokumentojnë dhe botojnë merr një rëndësi të veçantë.
Bernard Zotaj i ka kushtuar një pjesë të madhe të jetës pikërisht kësaj pune.
Ai ka shkruar për luftërat dhe luftëtarët, për komandantët dhe dëshmorët, për vendlindjen dhe Labërinë, për ushtrinë dhe institucionet e saj, për njerëzit e njohur dhe për ata që rrezikonin të mbeteshin jashtë historisë së shkruar.
Prandaj, bibliografia e tij nuk duhet parë vetëm si një numër titujsh. Ajo duhet parë si një hartë e gjerë e kujtesës, ku secili libër ruan një emër, një ngjarje, një institucion, një familje apo një pjesë të historisë sonë.
Vepra e Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotajt dëshmon se historia nuk ruhet vetvetiu. Ajo ruhet sepse ka njerëz që kërkojnë dokumentin, dëgjojnë dëshminë, verifikojnë faktin dhe marrin përgjegjësinë për ta kthyer kujtesën në fjalë të shkruar.
Në këtë mision të gjatë, Bernard Zotaj ka krijuar profilin e një studiuesi të përkushtuar, që dijen nuk e ka konsideruar privilegj personal, por detyrim ndaj shoqërisë dhe brezave që vijnë.
Dhe pikërisht këtu qëndron një nga vlerat më të rëndësishme të jetës dhe veprës së tij: në shërbimin e pandërprerë ndaj historisë, dijes dhe kujtesës kombëtare.
(Marrë nga Gazeta Destinacioni, 15.07.2026)