Nga Gjin Musa
Historia e Shalës:
Pozita e territorit të fisit
Rajoni i fisit të Shalës ndodhet në trevën e Dukagjinit, në veri të lumit Drin, në qarkun e tanishëm të Shkodrës, në Shqipërinë e veriut. Shala jeton në pjesën e sipërme të luginës së lumit Shalë, afer fshatit turistik Theth, ku përfundon lugina, që rrethohet me malet e larta nga të gjitha anët. Shala kufizohet, sipas rajonit tradicional të fisit, në perëndim me Bogën, Shkrelin dhe Planin përtej maleve, në veri me Kelmendin matanë maleve, në lindje me Krasniqen dhe Nikajn përtej maleve dhe në jug me Shoshin. Ngulimet kryesore të Shalës janë: Abati, Bregluma, Gimaj, Lekaj, Lotaj, Ndërlysa, Nënmavriqi, Nicaj, Pecaj,Thethi dhe Vuksanaj.
Popullata
Emri Shala paraqitet në gjuhën italiane në raportin kishtar të Bonaventura di Palakolo nga Verçelli në Pied¬mont, më 1634. Ai e quante këtë rajon Sciala. Në raportin e tij kishtar, të vitit 1671, vizitori papnor në Shqipëri, Pjetro Stefano Gasparini, e përdori fjalën Sala dhe shënoi:
“Në këtë anë të malit Agri, në fund të Pulatit të sipërm gjendet fshati i Shalës, që përbëhet nga 32 shtëpi dhe 20 frymë. Ata janë të fortë dhe të armatosur, si me kushtet fizike tradite ashtu edhe me pozitën e tyre janë tërësisht të pavarur. Ata i sulmojnë pareshtur rajonet fqinje turke dhe pothuajse, gjithmonë kthehen si ngadhënjyes.
Në hartën e vitit 1688, të hartografit venedikas, Francesko Maria Koronelli, ky truall quhet Scialia. Ai, në hartën e vitit 1821, të diplomatit francez Ygë Pukvill, paraqitet edhe si Scialia. Thuhet se ky term ka të bëjë me fjalën shqipe shalë, shalësinë, që do të thotë “tokë jopjellore dhe e thatë“. Por ky shpjegim nuk është aq bindëse nga pikëpamja etimologjike, sepse Shala është një ndër vendet e pakta në malet e veriut që është e pjellore dhe nuk është e thatë.
Shala është një fis që përbëhet nga një bashkësi që është e vetëdijshme për lidhjet e përbashkëta të gjakut, të historisë dhe të stërgjyshit.
Shala ka lidhje të ngushta me fisin e Shoshit. Te dy fiset janë kryesisht katolike dhe nuk kanë lejuar që të vendoset asnjë mysliman në luginë. Mbrojtësi i shenjtë i Shalës është Shën Gjoni, Evangjelisti, festa e të cilit kremtohet më 27 dhjetor. Megjithatë, siç ishte edhe rasti me fisin Nikaj, shumë pjesëtarë të fisit u kanë dhënë fëmijëve emra myslimanë. Famullia katolike e Shalës është themeluar më 1763, ndonëse disa herë është braktisur gjatë historisë. Fisi Theth është bërë famulli e pavarur më 1892.2
Shala e kremton edhe festën e Shën Mikelit, më 29 shtator, me prerjen dhe pjekjen e një dashi në hell. Para darkës, në vigjilje të festës së Shën Mikelit, në meshë ndizet një kandil dhe pas lutjeve shtrohet darka për nder të të shenjtit. Dikush nga familja duhet të bëjë roje tërë natën deri të nesërmen, për të siguruar që kandili të mos shuhet.
Nëse shuhet kandili, atëherë fati i lig do ta njollosë tërë familjen. Në: “Informata të shkurtra për fiset e Shqipërisë së veriut, veçanërisht të Malësisë së pavarur“, të botuar më 1841, Nikollai, Princi i Vasojeviqëve, pohon se Shala ka një popullatë prej 4000 banorësh,prej të cilëve 1000janë burra të armatosur.3 Hajsint Hekardi, në gjysmën e parë të shekullit nëntëmbëdhjetë, raportonte se Shala kishte 275 shtëpi dhe 2500 banorë. Në fund të shekullit të nëntëmbëdhjetë, thuhet se kjo trevë kishte 3000 banorë.
Inxhinieri austriak, Karl Shtainmetc, i cili në gushtin e vitit 1903, i ka bërë vizitë rajonit të Shalës, ka lënë këtë vërejtje:
“Shala është fisi më i fortë dhe më i njohur në Malësinë katolike. Përbëhet nga 500 shtëpi dhe afro 4500 frymë.
Anëtarët e këtij fisi u përmbahen me një saktësi të madhe gjakderdhjes dhe tokave të yjetra. Dëshmia më e mirë për këtë janë ndërtesat e shembura të cilat i pashë derisa po kaloja rrugën nëpër këtë territor. Ky fis i ka lidhjet e ngushta me fisin e Shoshit, i cili jeton në pjesën jugore të luginës. Në tërë këtë luginë ka tre misionarë: njëri është në Abat, tjetri në Shosh dhe i fundit, që nga viti i kaluar, në Theth. Bajraktari i Shalës jeton në Pecaj, në truallin e Abatit.“5
Tani në Kosovë, pjesëtarët e fisit të Shalës janë të përqendruar kryesisht në rrethinat e Mitrovicës dhe të Trepçës, në rajonin kodrinor që i thonë Shala e Bajgorës. Bajgora është ngulimi më i madh i tyre, meqë ka 37 vendbanime. Ata ndahen në 4 klane ose vllazni: Gima, Peci, Maleti (ka farefisni me fisin Lotaj në Shqipëri) dhe Lopçi. Po kështu ka një numër të konsiderueshëm të anëtarëve të fisit të Shalës në Isniq, te Lluka e Epërme dhe në Strellcin e Ulët afër Deçanit, në Ujëmirë në lindje të Klinës, në Kopiliqin e Epërm në Drenicë, në Rakosh dhe Çitak në Podgor dhe në disa fshatra të tjerë të luginës së epërme të Lepencit. Ç eshtë e vërteta, në numra më të vegjël, ata janë të pranishëm në mbarë Kosovën. Shumica e tyre e kanë ruajtur ndjenjën e përkatësisë fisnore, shkruan KultPlus.
Legjendat për fisin, stërgjyshërit dhe historia
Stërgjyshi legjendar i fisit të Shalës quhej Zog Diti, i biri i Dit Murrit dhe nip Si u formua fisi Shale , edhe nga cili vend erdhen te paret tane ne Isniq ?
Simbas disa te dhenave, por keto fakte jan te thurura edhe ne kenge pergjigja eshte kjo ——’’ shpresoj shum qe eshte pergjigje e sakte ‘’
Siç e dim shumica se fiset Shala, Shoshi dhe Mirdita jan Vellezer te nje Gjaku ( bile ne Dukagjin te Shqiperis deri von ruanin traditen me fanatizem dhe kto tri Fise Legjendare nuk u martonin ndermjet vete). Fiset ne Fjale kishin Prejardhjen nga Pashtriku i Gjakoves , dhe kjo eshte mire e treguar edhe ne kenge, nga aty u shperngulen ne Periferi te Shkodres me saktesisht ne Shirokë ( nga ky vend eshte shkrimtari Filip Shiroka ) …
Keta tre vellezer pasi u rriten dhe u shumuan , njeri nga keta u ndal ne Mirdit dhe dy shkuan ne Dukagjin te Shqiperis ( i cilli ndodhet n’mes dy malsive dmth Malsis se madhe dhe asaj te vogles apo siq njihet ne popull Malsia e Gjakoves) Thuhet Vellau qe krijoj ‘’ Mirditen muar Buken ‘’ , Vellau qe Krijoj Shalen e muar ‘’ Shalen pa kali ‘’ , Dhe Vellau qe Krijoj ‘’ Shoshin i ra hise Shosha bosh’’. Ne at kohe nuk egzistonte Dukagjini , Ishte Malsija e pa ndar, thuhet se kta dy vellezer depertuan ne Malsi me ndihmen e shpates qa na ep me kuptua qe me luft kunder Fiseve te Malsis i moren keto Troje,, dhe e ndan Malsin ne dysh, dhe kjo pjes sod e asaj dite quhet dhe njihet si Dukagjin, dhe Dukagjinasit e sotem si thon vetes Malsor por Dukagjinas dhe mburren me ket emer te madh. Nder personat me me influenc ne Dukagjin ( Shal e Shosh ) ishin : Lek Dukagjini i cilli eshte edhe Protagonisti kryesor i Kanunit,
Pastaj vin Mark Lula i Shales Mehmet Shpendi me Djelmnin e Shales, Kol Mark Kola, Mark Sadiku pleqnar i njohur nder Veriun Marash Pali e shum te tjere. Keta burra Shaljan ishin te vetmit qe sju nenshtruan perandoris Osmane dhe me vone asaj Serbo-Malazeze, nder kujtumet me me vler qe kan bere buje ne at kohe nga Shaljanet jane : Shtat Shaljanet kur ikan vra Vezirit Djalin , Vrasja e Ali pashes se Begollit nga Kol Mar Kola, Vrasja qe Beri Qerim Delia ne Shkoder e shum e shum ngjarje te medha historike. Ne lidhjen e Prizerenit ishte po ashtu pjesmarres Kol Mar kola dhe Mark Lula i Shales. Jan disa thenje per Shalen qe edhe sot e kesaj dite thuhen : ‘’ Mark Milani gjakpirsi i Shqiptarve ka than : Shala nuk dorzon kokat pa arme, por as armet pa len Kokat’’, ‘’500 vjet Krajlat Kan than Ruju fort kut ket Shaljan’’ , ‘’ Emrin Shals ne der T’Stamolls ja shkrov dhetshja E Kol Mar Kols’’ etj,,, Thuhet nga te paret tane qe ne ( Isniqi ) kemi rrenjet ne Gimaj te Shales nga aty u shperngulem dhe u Vendosem ne Isniq ( para se me ra ne Isniq thuhet nipi i jan Loti ishte halllig dhe e Martuan ne Velike sod Mal te Zi afer Qakorrit dhe edhe sod e asaj dite ata mbajm Mbiemrin Shaliç) e sa i perket Isniqit si u shumuam ne tre vllazni mendoj dhe jam i bindur qe Plqnaret e Isniqit te cillet kan kryer Shkoll dhe i kan ruajt me fanatizem keto ngjarje nje dit do naj tregojn…