Nga prof. Naun Kule
Një nga librat historik-dokumentar të studiuesit Ismet Balaj është: “Kulla e Currit Plot me Histori” .Ky libër i kushtohet burrave dhe burrneshave të një kulle, asaj të Currajve në Fushë-Arrëz të rrethit Pukë. Është një libër me 840 faqe me referenca të shumta dhe mbi 400 dokumenta arkivore, hartuar me informacionet e mbledhura gjatë më se 40 vjet nga autori i përkushtuar ndër vite gojë me gojë e derë më derë në të dy rrethet Pukë e Mirditë, shfletuar ndër faqet e mëse 200 librave, ku mbi 20 dokumenta i përkasin vetëm njërit prej protoganistëve të librit, Pashk Currit si edhe bazuar në një krijimtari shumë të pasur të folkut. Bëmat e banorëve të kësaj kulle janë veprime luftarakë prej vitëve `81- të shekullit XVIII dhe deri më 1945, pra afro dy shekuj e gjysëm. Kjo histori , ende lëvrin në gjakun dhe në genin e disa brezave njerëzorë i cili mbartet dhe gjakon ndër pasardhësit e shumtë të shtuar sot në 46 shtëpi e familje Curraj, disa të shpërndarë në Shqipëri, në Europë dhe në SHBA.
Kësisojë, kur e mbyll faqen e fundit të librit, bindesh se puna e admirueshme shumëvjeçare, hulumtuese dhe studimore e autorit Ismet Balaj, meriton shumë më tepër se lëvdatat e kolegëve, edhe posaçërisht vemendjen e instirutcioneve përkatëse shtetërore, vlerësimin e brezave dhe përhirimin e intelektualëve bashkëkohore.
Kjo edhe sepse, në përmasat historike, shoqërore dhe politike të asaj kulle, është një pjesë e historisë shqiptare, është historia e njohur e gjithë shqiptarëve ,të cilët, kanë mbijetuar pikërisht në sajë të simbolikës së kullës, kalasë a kështjellës, të mësyrë herëpashere nga veriu, nga jugu, lindja, a nga deti. Luftëtarët popullorë të Currajve patën motiv kryesor të jetës së tyre:” Nuk due grada, as flori, por due flamurin kuq e zi” që thoshte Nikollë Curri, këngë krijuar dhe kënduar nga rapsodi pukjanë Prendush Gega(Artist I Merituar) i fundit të shekullit XIX dhe i çerekut të parë të shekullit të njezetë.
Në llojin e vet, libri është letërsi dokumentare, e cila, siç dihet, ka dy shanse; të shkruhet bukur a po të shkruhet saktë…?
Dihet se e bukura , jo gjithnjë është e saktë. Ashtu si edhe e sakta, e vërteta, jo gjithnjë është e bukur për t`u pranuar nga të gjithë. Pra autori i një libri të tillë, doemos do të lëvizë mes këtyre këtyre dy kërkesave gjithnjë me pyetjen pezull, ta shkruaj bukur, duke shmangur ose sheqerosur të vërtetën, a po të them të vërtetën siç ishte. Vështirësia qëndron në gjetjen e një kombinimi të arsyeshëm midis këtyre dy mënyrave të paraqitjes së realitetit.
Në shumicën e rasteve gjithë përgjigjet e këtij dyzimi konceptual vijnë dhe reduktohen në një, në kompromisin e dy shkencave aq të afërta e të ngjashme sa dhe të ndryshme për nga objekti studimet, siç janë letërsia dhe historia.
Pikërisht ky kompromis, i gërshetuar në një raport të drejtë dhe të barazpeshuar mes letërsisë dhe historisë, do të na rezultonte në një krijim të bukur për t`u lexuar dhe po aq I dobishëm në vlerat informative. Pra autori, kryefund mbetet besnik i zgjedhjes që ka bërë, por edhe i përkujdesjes jo vetëm për çka do të na rrëfejë, si edhe për mënyrën se si do të na rrëfejë, pra mjeshtria artistike dhe stili me të cilin do të na e thotë. “Dokumenti historik është i ftohtë “, shkruan studiuesi Nasho Jorgaqi në librin “Poetika e dokumentit”.
Pikërisht në ftohtësinë indiferente të dokumentit, gjëndet edhe poetika e tij, pikërisht tek bukuria e bemave dhe e historisë që ai mbartë dhe përcjellë ndër breza. I vetmi mjet i autorit për ta shndërruar këtë indiferencë të dokumentit në ngazëllim dhe dëshirë për lëxuesin , është fjala dhe stili, gjetjet dhe përzgjiedhjet artistike sigurisht, në masën që mban dhe mbartë vet dokumenti, heroi ose figura historike. Nëse një dokument i rëndomtë historik, do ta ngarkonim me letërsi a më keq, me letrarizma dhe plagjiatura gramafonash, atëherë vlerat e dokumentit, në vend që të shtoheshin, firojnë e zhbëhen. Çelësi mbetet gjithnjë tek sensi i masës në raportin mes letërsisë dhe historisë si dy shkenca që japin e marrin me njëra-tjetrën.
Pas këtyre shëmbujve dhe parashtrimeve modeste, mund të pohojmë se studiuesi Ismet Balaj qëndron mirë në balancën e këtyre kërkesave metodologjike të krijimitarisë dokumentare, pasi merr përsipër dhe përgjithësisht e realizon mirë staturën e krijuesit artistik, me gjetje, përshkrime, peisazhe, dhe karaktere që e shoqërojnë gjatë lëxuesin, krahas historianit skrupuloz, hulumtuesit pasionant dhe vendosjes së dokumenteve historik në kohën dhe në hapsirën e nevojshme, shpesh herë si gur themeli mbi të cilët lartëson kullën e tij të krijimit, librin e vet, shumë më lart, e më e madhe dhe më jtetëgjatë se kulla fizike e Currajve.
Në të shumtën e faqeve të librit, autori është pasionant i dashuruar tërësisht me gjithçka të mirë dhe të bukur që i ofron historia e Malësisë sonë, me njerëzit aktorë dhe autorë të kësaj historie qindravjeçare, me heronjtë që merr të na i paraqes në luftë dhe në dasma, në burg dhe në gëzime, në lindje dhe në shkuarje, në ikjen nga kjo botë me dhimbjen e zhgënjimit njerëzor për padrejtësitë e jetës, pa e ditur se kë të nëmë e kë të falë…
Kështu ngrihet Kulla e Currajve tek ndritë në historinë e vet shekullore dhe fton brezat për të mos e harruar.
Puna disa vjeçare, këmbëngulëse dhe me durim e autorit Ismet Balaj, ka ngritur një kullë të re, madje jo vetëm të Currajve, por edhe e të gjithë shqiptarëve, si pjesë e historisë kombëtare. Ka skalitur me mjeshtri figurat qëndrore Currajve, si Pjetër, Kolë,Prengë,Zekë dhe sidomos dy prej tyre:Nikollë e Pashkë Curri,(babë e bir), por edhe të grave burrnesha si Frange e Prenda Curri. Karakteristika e veçantë e tyre është qëndresë, lufta kundër të gjithë pushtuesve turq, serbë e malazezë, austriakë, italianë dhe gjermanë (1806-1945)si edhe mbijetesa në kushta shumë të vështira gjatë shekujve.
Kjo kullë, e shpalosur bukur dhe saktë në faqet e këtij libri ,është shumë më e volitshme, si histori e fiksuar, e lëvizshme dhe e pranishme, për ta mbajtur pranë si pjesë të vetës, të qenies dhe të kujtesës sonë historike.
Nëse pasardhësit e Currajve do të bënin udhë për t`u ngjitur tek kulla e Currajve, autori ua ka shkurtuar udhën dhe lehtësuar mundin, sepse ua ka sjellë kullën e tyre aty në shtëpinë e gjithësecilit, kudoqë të jetë në Shqipëri, në Europë dhe kudo nëpër botë. Madje jo vetëm Kullën e Currajvë, por tërë Malësinë me plot pjesë të panjohura të historisë shqiptare. Në këtë mënyrë, jo vetëm një i Curraj, por çdo lëxues do ta kuptojë më mirë se (për ta mbyllur me një fjalë të urtë të autorit Ismet Balaj),
”Pëma, sado të lartë të këtë trungun dhe sado të shpërndara të jenë degët dhe gjethet, ushqimin e marrin nga rrëjnët, nga mëma e tyre, toka”. Kështu, kudoqë të jetë, ai ka me vete shpirtin e të parëve të sendëzuar në libër, e jo vetëm kaq, por edhe një pjesë të historisë sonë kombëtare.