• Ukshin Hoti është më shumë se një emër historik. Ai është simbol i rezistencës intelektuale shqiptare. Figura e tij qëndron mes mendimtarit dhe martirit — një njeri që nuk mori armë në dorë, por mbrojti me vendosmëri idenë e lirisë dhe dinjitetit kombëtar
Rajmonda Maleçka
Ka figura historike për të cilat është e pamundur të shkruash vetëm me mendje. Sa herë përmendet emri i Ukshin Hoti, ndërhyn edhe zemra, sepse ai nuk ishte thjesht një intelektual apo një figurë politike e kohës së vet. Ai ishte ndërgjegje kombëtare, vizion dhe sakrificë e gjallë. Në jetën dhe mendimin e tij bashkëjetonin filozofi, guximi dhe dhimbja e një populli që kërkonte lirinë.
Në historinë e kombit shqiptar ka emra që mbeten të gdhendur jo vetëm në libra, por në kujtesën shpirtërore të njerëzve. Ukshin Hoti është një prej tyre. Ai nuk jetoi për privilegje personale, as për lavdi politike. Jetoi për idenë se një komb duhet të dijë të mendojë për veten, të njohë historinë e tij dhe të ndërtojë të ardhmen me vetëdije e dinjitet.
Në një kohë kur shumë heshtnin nga frika, ai zgjodhi të fliste. Kur kompromisi dukej rruga më e lehtë, ai zgjodhi bindjen. Pikërisht kjo e bëri të veçantë: nuk ishte vetëm njeri i rezistencës, por njeri i mendimit të lirë. Ai besonte se liria nuk fitohet vetëm me armë, por edhe me dije, kulturë politike dhe përgjegjësi historike.
Nga fshati i vogël i Krushës së Madhe deri në auditorët universitarë të botës dhe burgjet e errëta serbe, rruga e tij ishte e mbushur me sakrifica. Por asnjë vuajtje nuk arriti ta thyejë. Edhe në çastet më të vështira, ai ruante qetësinë e mendimtarit që e dinte se historia është më e madhe se frika individuale.
Fëmijëria dhe formimi i hershëm
Ukshin Hoti lindi më 17 qershor 1943 në Krushë të Madhe të Rahovecit, në një familje të thjeshtë shqiptare. Ishte fëmija më i madh i shtëpisë dhe qysh herët tregoi një natyrë të veçantë: vëzhgonte gjithçka, pyeste vazhdimisht dhe përpiqej të kuptonte arsyet e padrejtësive që shihte përreth.
Babai i tij, Nazifi, mbante një kioskë gazetash pranë shkollës së fshatit. Pikërisht aty, mes gazetave dhe lajmeve të kohës, nisi edhe kontakti i parë i Ukshinit me botën e ideve. Ai lexonte me etje dhe mundohej të kuptonte zhvillimet politike e historike që ndikonin fatin e shqiptarëve.
Në moshë të re, ai kishte krijuar bindjen se padituria është një nga robëritë më të mëdha të një populli. Për këtë arsye, dijen nuk e pa kurrë si privilegj personal, por si detyrim ndaj kombit. Çdo pyetje që lindte në mendjen e tij lidhej me fatin e njerëzve të vet: pse shqiptarët jetonin të ndarë, pse mungonte barazia dhe si mund të ndryshohej kjo gjendje.Këto pyetje do ta shoqëronin gjatë gjithë jetës.
Rruga akademike dhe horizonti ndërkombëtar
Ukshin Hoti u formua si një ndër intelektualët më të përgatitur shqiptarë të kohës së vet. Ai studioi dhe u specializua në fusha të marrëdhënieve ndërkombëtare, filozofisë politike dhe diplomacisë, duke kaluar edhe në universitete prestigjioze amerikane si Harvard University, University of Chicago dhe University of Washington.
Në vitin 1978 fitoi bursën prestigjioze Fulbright, një arritje që dëshmonte nivelin e tij të jashtëzakonshëm intelektual. Përmes përvojës në Shtetet e Bashkuara, ai u njoh me sisteme të ndryshme politike dhe me debatet më të avancuara akademike të kohës. Megjithatë, sa më shumë zgjerohej horizonti i tij ndërkombëtar, aq më shumë thellohej lidhja me çështjen shqiptare.
Ai nuk e përdori dijen për karrierë personale. Përkundrazi, kërkoi ta kthente atë në shërbim të Kosovës dhe shqiptarëve. U bë urë lidhëse mes botës akademike shqiptare dhe asaj ndërkombëtare, duke ndihmuar në zhvillimin e Universitetit të Prishtinës dhe në afrimin e profesorëve e studiuesve nga Shqipëria.Për të, arsimi nuk ishte vetëm formim profesional. Ishte mënyra më e fuqishme për ta bërë një komb të vetëdijshëm për veten.
Filozofia politike dhe vizioni kombëtar
Vepra e tij më e njohur, Filozofia Politike e Çështjes Shqiptare, mbetet një ndër analizat më të thella politike të mendimit shqiptar modern. Në të, Ukshin Hoti trajtonte çështjen kombëtare jo si emocion romantik, por si problem historik dhe politik që kërkonte zgjidhje të mençur e afatgjatë.
Ai besonte se shqiptarët duhej të ndërtonin strategji dhe jo vetëm reagime emocionale. Për të, vetëdija kombëtare ishte themeli mbi të cilin ndërtohej liria. Një komb pa vetëdije politike rrezikon të mbetet gjithmonë i manipuluar nga rrethanat dhe interesat e të tjerëve.
Ukshin Hoti mendonte se bashkimi kombëtar nuk duhej parë si slogan, por si proçes historik që kërkonte maturi, kulturë politike dhe përgjegjësi. Ai nuk ishte njeri i retorikës boshe. Ishte realist politik, që kuptonte balancat ndërkombëtare dhe rëndësinë e mendimit strategjik.
Në diskutimet me studentë dhe bashkëvuajtës, ai përsëriste shpesh se një popull duhet të mësojë të mendojë për të ardhmen, jo vetëm të vuajë të tashmen.
Qëndresa në burgje dhe mendimi progresist
Arrestimi i tij më 21 maj 1982 ishte përpjekje për ta heshtur një zë që shqetësonte pushtetin jugosllav. Ai u akuzua për veprimtari armiqësore dhe për “rrezikim të rendit federativ”, por në thelb faji i tij ishte mendimi i lirë.
Kaloi në burgje të ndryshme: në Prishtinë, Zagreb, Lubjanë, Nish e Dubravë. Ishin vite të rënda izolimi, presioni dhe represioni. Por edhe aty, ai nuk reshti së menduari dhe së shkruari.
Shokët e burgut kujtojnë se ai krijonte “orë mendimi”, ku diskutonte filozofi politike, historinë e kombeve dhe të drejtën e vetëvendosjes. Edhe kur iu ndaluan librat dhe stilolapsat, ai rindërtonte nga kujtesa teori të tëra politike dhe i ndante me bashkëvuajtësit.
Një i burgosur i ri kishte hyrë në qeli i mbushur me zemërim dhe dëshirë hakmarrjeje. Ukshini i kishte thënë: “Zemërimi pa mendim bëhet verbëri. Ne duhet të jemi më të mençur se ata që na burgosin.”
Kjo fjali përmbledh gjithë filozofinë e tij politike: rezistenca duhej të ishte edhe morale, edhe intelektuale.
Gjatë një greve urie 12-ditore për kushte më dinjitoze, ai tregoi një forcë të jashtëzakonshme karakteri. Edhe kur trupi dobësohej, fjala e tij mbetej e kthjellët. Për të, dinjiteti njerëzor nuk ishte privilegj, por e drejtë themelore.
Familja nën peshën e përndjekjes
Represioni ndaj Ukshin Hotit nuk mbeti vetëm mbi të, familja e tij përjetoi pasoja të rënda politike dhe sociale. Motrat dhe vëllezërit u përballën me largime nga puna, ndalime profesionale dhe presione të vazhdueshme.
Por familja e tij mbeti stoike. Ata e kuptonin se rruga që kishte zgjedhur Ukshini ishte e vështirë, por e ndershme. Sakrifica e tij ishte sakrificë për një ideal më të madh. Kjo e bën figurën e tij edhe më njerëzore. Pas filozofit dhe politikanit qëndronte një bir, një vëlla dhe një njeri që pagoi me jetën personale besnikërinë ndaj bindjeve të veta.
Dubrava dhe misteri i zhdukjes
Maj 1999 mbetet një nga plagët më të mëdha të historisë së tij. Pas bombardimeve të NATO-s mbi zonën e burgut të Dubravës, shumë të burgosur shqiptarë u vranë ose u zhdukën. Mes tyre edhe Ukshin Hoti.
Sipas dokumenteve zyrtare, ai duhej të lirohej më 16 maj 1999. Dëshmitarë të ndryshëm kanë deklaruar se e panë për herë të fundit pikërisht atë ditë. Më pas, çdo gjurmë humbi. Zhdukja e tij mbeti mister dhe plagë e hapur për familjen dhe kombin shqiptar. Vitet kaluan, por pyetja mbeti e njëjtë: çfarë ndodhi me Ukshin Hotin?
Megjithatë, historia shpesh ka paradokset e veta të mëdha. Trupi i tij u zhduk, por mendimi i tij u bë edhe më i pranishëm.
Një figurë që u kthye në simbol
Sot, Ukshin Hoti është më shumë se një emër historik. Ai është simbol i rezistencës intelektuale shqiptare. Figura e tij qëndron mes mendimtarit dhe martirit — një njeri që nuk mori armë në dorë, por mbrojti me vendosmëri idenë e lirisë dhe dinjitetit kombëtar.
Ai u mësoi brezave se kombi nuk ndërtohet vetëm me emocion, por me kulturë politike, dije dhe durim historik. Intelektuali, sipas tij, nuk duhet të jetë spektator i historisë, por ndërgjegjja e saj. Në një kohë ku shpesh triumfojnë zhurma dhe interesat e ngushta, figura e tij mbetet kujtesë se mendimi i lirë është forma më e lartë e qëndresës.
Ukshin Hoti mbetet një nga figurat më të ndritura dhe më tragjike të historisë moderne shqiptare. Ai jetoi me bindjen se liria fillon në mendje dhe se një komb pa vetëdije rrezikon të humbasë drejtimin e vet historik.
Në qelitë e ftohta ai nuk ndërtoi urrejtje, por ide. Në izolim ai nuk u thye, por u bë edhe më i fortë shpirtërisht. Dhe në heshtjen e zhdukjes së tij, ai u kthye në zë të përhershëm të ndërgjegjes kombëtare shqiptare.
Një trup mund të zhduket. Por një mendim që lind nga e vërteta dhe sakrifica jeton përgjithmonë.