Prof.asc.dr. Bernard ZOTAJ
– Mjeshtër Madh
HYRJE
Në historinë e Luftës Nacionalçlirimtare dhe të viteve të para të pasçlirimit, krahas figurave të njohura që kanë zënë vend në historiografinë zyrtare, qëndrojnë edhe dhjetëra e qindra emra të tjerë, më pak të përmendur, por jo më pak të rëndësishëm.
Këta janë “heronjtë e heshtur”, njerëz të zakonshëm që, në rrethana të jashtëzakonshme, u shndërruan në mbrojtës të vendit dhe të rendit të ri shoqëror.
Rastet e Hito Iljaz Majkës, Nazif Qerim Ibrajt, Namik Ismail Osmanit, Nebi Alem Llanaj, Shefit Shaban Zenaj dhe Veledin Nuredin Serjani përfaqësojnë tipologji të ndryshme të këtij brezi: luftëtar të terrenit lokal që bie në ndjekje të kundërshtarëve të armatosur; ushtarë që jepin jetën në një mision atdhetar dhe kuadro politik e ushtarak që vazhdonin përballjen dhe në periudhën e pasçlirimit. Në tërësinë e tyre, këto figura ndihmojnë për të kuptuar vazhdimësinë e konfliktit dhe sakrificës përtej momentit të çlirimit.
NË MBROJTJE TË RENDIT TË RI: RASTI I HITO ILJAZ MAJKËS
Hito Iljaz Majka (1923-1946), nga Vranishti i Vlorës, i përket brezit të ri që u formua në kushtet e luftës dhe u aktivizua që herët në radhët partizane. Që nga viti 1942, ai mori pjesë në përpjekjet luftarake në zonën e Vlorës, duke u angazhuar në një sërë operacionesh si ato të Gjormit, Tragjasit, Vajzës, Shushicës dhe Mavrovës.
Pas çlirimit, si shumë ish-partizanë, ai u përfshi në strukturat e reja shtetërore dhe në aksionet për rindërtimin e vendit. Megjithatë, realiteti i viteve 1945-1946 dëshmon se përballja nuk kishte përfunduar. Grupa të armatosura kundërshtare vepronin ende në terren, duke e bërë të domosdoshme organizimin e forcave të ndjekjes.
Në këtë kontekst, në dhjetor 1946, Hito Majka u vu në krye të një aksioni për neutralizimin e një grupi të arratisurish. Vendosja taktike e forcave dhe thirrja për dorëzim tregojnë një veprim të organizuar, por reagimi i armatosur i kundërshtarëve e ktheu situatën në një përplasje të drejtpërdrejtë. Në përfundim të saj, megjithëse objektivi u arrit, Hito Majka mbeti i vrarë në krye të detyrës, në moshën 23-vjeçare.
Rënia e tij dëshmon për një fazë të ndërmjetme historike, ku kufiri midis luftës dhe paqes mbetej ende i paqartë.
SAKRIFICA PËRTEJ KUFIJVE: NAZIF QERIM IBRAJ NË BARI
Nazif Qerim Ibraj (1926-1946), gjithashtu nga Vranishti, përfaqëson një tjetër dimension të angazhimit shqiptar në fundin e Luftës së Dytë Botërore dhe menjëherë pas saj: atë të pjesëmarrjes në misione pranë forcave aleate.
I dërguar në Bari të Italisë, si pjesë e misionit shqiptar pranë Shtabit të forcave aleate të Mesdheut, ai u përfshi në një sërë detyrash humanitare dhe organizative: riatdhesimin e shqiptarëve të shpërndarë në Europë, trajtimin e të plagosurve dhe të sëmurëve, si dhe ndërmjetësimin për kthimin e të larguarve në vend.
Formimi i tij si partizan në Brigadën V Sulmuese dhe përvoja luftarake në disa fronte, brenda dhe jashtë vendit, e kishin përgatitur për detyra të vështira. Megjithatë, rënia e tij nuk ndodhi në një betejë të mirëfilltë, por në një situatë kaotike në qytetin e Barit. Në përpjekje për të shpëtuar një shok të plagosur, ai u qëllua dhe u godit për vdekje.
Ky episod nxjerr në pah rreziqet e vazhdueshme të periudhës së pasluftës dhe rolin e individit në situata ku kufiri midis detyrës ushtarake dhe aktit human bëhet i padallueshëm.
“PROLETARI” SI FIGURË E KUADRIT POLITIK-USHTARAK
Namik Ismail Osmani (lindur më 1916), nga Kanina e Vlorës, përfaqëson tipin e kuadrit politik të dalë nga lufta.
Aktiv që në fillimet e rezistencës antifashiste, ai e ktheu shtëpinë dhe veprimtarinë e tij në funksion të organizimit të lëvizjes.
Pjesëmarrja në grevën e bukës të marsit 1942 dhe angazhimi i tij i hershëm si komunist dëshmojnë për një ndërgjegjësim të formuar politik. Pseudonimi “Proletari”, me të cilin u njoh nga shokët, nuk ishte thjesht një nofkë, por një identifikim me idealin shoqëror që përfaqësonte.
Si komisar kompanie dhe më pas komisar batalioni në Brigadën V Sulmuese, ai veproi në një hapësirë të gjerë gjeografike, nga jugu në veri dhe përtej kufijve të Shqipërisë. Roli i tij ishte thelbësor në ruajtjen e moralit dhe orientimit politik të forcave.
Pas çlirimit, ai u angazhua në strukturat e rendit të ri shtetëror. Episodi i përmendur në Shegas të Myzeqesë, ku ai, pasi sigurohet për gjendjen e një ushtari të plagosur, rikthehet në vijën e zjarrit, ilustron vazhdimësinë e një etike veprimi që nuk ndryshon me ndryshimin e rrethanave historike.
TRIM SI GJITHË TRIMAT…
Ka jetë që nuk maten me vite, por me peshën e qëndresës. Të tilla ishin jetët e atyre djemve që nuk kërkuan as lavdi, as kujtesë, por e fituan të dyja me gjakun e tyre.
Nebi Alem Llanaj lindi në vitin 1924, në Sevaster të Vlorës. Në fillim ishte një djalë që ndihmonte në heshtje partizanët, si shumë të rinj të kohës. Por brenda tij rritej një thirrje më e fortë: të mos rrinte pas, por të dilte përballë, me pushkë në dorë, në vijën e zjarrit.
Në mesin e vitit 1944, ai nuk priti më. Doli partizan. Fillimisht në batalionin “Perlat Rexhepi”, më pas në Brigadën XII Sulmuese. Aty u bë një nga ata luftëtarë që nuk dallohen nga fjalët, por nga qëndrimi në momentet më të vështira.
Lufta mbaroi, por për Nebiun nuk kishte mbarim detyre. Shqipëria kishte ende nevojë për bijtë e saj. Ai vazhdoi shërbimin në repartet e ndjekjes, në vitet e vështira pas çlirimit.
Në korrikun e vitit 1946, në një nga ato ditë të nxehta që mbajnë erë pluhuri e ankthi, erdhi urdhri: “Nebi, merr skuadrën dhe nisu menjëherë… përgatituni për një ndjekje të gjatë.”
Ai nuk pyeti. Nuk hezitoi. Nuk kërkoi sqarime. Sepse kishte zgjedhur prej kohësh anën e tij. Brenda pak minutash ishte gati. U nis bashkë me shokët, si gjithmonë, i qetë, i vendosur, pa zhurmë. Dhe kështu mbeti në kujtesë: si një njeri i thjeshtë në jetë, si një trim në luftë, si një bir që nuk e tradhtoi kurrë popullin e vet.
NË NJË DITË TË NXEHTË KORRIKU
Ka ditë që nisin si festë dhe mbyllen si histori. Më 10 korrik 1946, në livadhet e Homeshit, dy njësi të ndjekjes kishin ndaluar për të shënuar ditën e ushtrisë. Ishte një çast i rrallë qetësie, mes një kohe që ende nuk kishte pushuar së provuari njerëzit e saj.
Mes tyre ishte edhe Shefit Shaban Zenaj, i lindur në vitin 1927 në Amonicë të Vlorës. Ishte ende i ri, por me një jetë që kishte kaluar përmes flakëve të luftës. Që 16 vjeç kishte dalë partizan, duke kaluar nga çeta “Kanan Maze” te batalioni “Perlat Rexhepi” e më pas në Brigadën XIV Sulmuese.
Ai i përkiste atij brezi që u rrit brenda luftës dhe u pjek përpara kohe. Festa u ndërpre papritur. Një korrier solli lajmin: një njësi kishte rrethuar një grup armiqësor pranë Drinit dhe kërkonte përforcime të menjëhershme. Nuk pati hezitim. Nuk pati fjalë të tepërta. Vetëm lëvizje të shpejta dhe armë që u morën në dorë.
Me të mbërritur në vendngjarje, njësitë u shtrinë në formacion dhe u futën në pyllin e dendur. Pastaj nisi ajo që ata e njihnin mirë: përplasja. Plumbat përshkonin ajrin si fishkëllima të mprehta. Era e barutit mbuloi gjithçka. Zërat humbnin mes krismave. Aty nuk kishte më festë. Kishte vetëm detyrë.
Dhe në atë ditë korriku, mes vapës dhe flakës së armëve, u shkrua një tjetër faqe e heshtur e sacrifices, një nga ato që nuk bëjnë zhurmë, por mbeten gjatë në ndërgjegjen e një populli.
RA ASHTU SI I KA HIJE NJË TRIMI
Ka rënie që nuk janë fund, janë dëshmi.
Veledin Nuredin Serjani, i lindur në vitin 1914 në Lapardha të Vlorës, ishte nga ata burra që nuk i solli lufta në rrugën e armëve, por bindja. Kur erdhi koha, ai nuk u tërhoq. U bashkua me Lëvizjen Nacionalçlirimtare, fillimisht në punën organizative, më pas në radhët e luftëtarëve. Ishte ndër ata që nuk lodheshin së vepruari, në fjalë, në aksion, në përkushtim. Dhe qëndroi i tillë deri në fund të luftës.
Pas çlirimit, nuk e la pushkën. U rreshtua në Divizionin e Mbrojtjes së Popullit, aty ku kërkohej jo vetëm guxim, por edhe qëndrueshmëri në kohë të paqarta.
Reparti i tij ishte gjithmonë në lëvizje. Përballje pas përballjeje. Ndjekje pas ndjekjeje. Një luftë që nuk kishte më front të dukshëm, por po aq rrezik.
Një ditë, një informacion i saktë i çoi përballë një baze armike, në kullën e një agai. Rrethimi u bë i plotë. Heshtja zgjati pak. Pastaj shpërtheu zjarri. Nga dera doli një i armatosur. Krismat u përzien me thirrje. Koha sikur u ngadalësua.
Veledini nuk priti më. U hodh përpara. Jo sepse nuk e njihte rrezikun, por sepse nuk e pranonte të qëndronte pas. U përball trup më trup. E rrëzoi kundërshtarin. Por në ato çaste, nga një dritare e errët, erdhi goditja që nuk falte.
Ai u lëkund. Ndjeu se po i iknin fuqitë. Dhe ra. Ra siç kishte jetuar: pa u tërhequr. Ra siç luftoi: përpara. Ra siç e meritonte: si një trim.
PËRMBYLLJE
Ata nuk lanë pas kujtime të shkruara me dorën e tyre. Lanë diçka më të fortë: shembullin.
Në heshtjen e viteve, emrat e tyre mund të mos përmenden gjithmonë, por pesha e veprës së tyre mbetet. Sepse liria nuk është vetëm një fitore e së kaluarës, është një përgjegjësi që trashëgohet.
Dhe ata, me jetën dhe rënien e tyre, na kujtojnë se çmimi i saj ka qenë gjithmonë i lartë.
Këto figura, ndonëse me profile të ndryshme, bashkohen në disa elemente thelbësore: përkatësinë ndaj një brezi të formuar në luftë, përfshirjen aktive në proceset e ndërtimit të rendit të ri dhe gatishmërinë për sakrificë deri në fund.
Rëndësia e tyre nuk qëndron vetëm në aktin e rënies, por në përfaqësimin e një përvoje kolektive historike. Ata janë dëshmi e një kohe kur individi shpesh vendosej përballë zgjedhjeve ekstreme dhe kur përkushtimi ndaj një ideali merrte formë konkrete në veprim.
Përkujtimi i tyre, në kuadrin e 80-vjetorit të rënies, nuk është thjesht një akt nderimi, por edhe një mundësi për të reflektuar mbi kompleksitetin e asaj periudhe dhe mbi mënyrën se si historia ndërtohet jo vetëm nga figurat e mëdha, por edhe nga ata që mbetën në heshtje.